IPA 30, ORO 1 • Oṣu Kẹta 2026. Ijade ni kikun »
Àwọn Tòmátì àti Àrùn Parkinson: Àbá àtijọ́ kan tí a tún ṣe àtúnyẹ̀wò
Ní ọdún 1989, Jacob Sage dábàá pé tòmátì lè ṣe àfikún sí ìdí àrùn Parkinson (PD) [1]. Nígbà náà, àbá rẹ̀ jẹ́ àpẹẹrẹ ìdààmú, tí ó ń sọ èrò inú nípa àwọn ìpèníjà nínú mímọ àwọn okùnfà PD. Nínú ìwé wa 2], a jíròrò ìdí tí àbá yìí kò fi lè jẹ́ òtítọ́ bí a ṣe rò ní àkọ́kọ́.
Ní pàtó, ẹ̀rí tó so ìfarahàn àwọn egbòogi sí ìdí PD pọ̀ sí i kíákíá [3, 4]. Onírúurú ìwádìí nípa àjàkálẹ̀ àrùn ti rí ìbáṣepọ̀ láàárín PD àti àwọn egbòogi kan, èyí tí àwọn ìwádìí ṣáájú ìṣègùn tún ń ṣètìlẹ́yìn fún [5-7]. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwádìí ti dojúkọ ìfarahàn iṣẹ́, ẹ̀rí tó ń jáde fihàn pé àwọn ènìyàn tó ń gbé nítòsí oko tàbí tí wọ́n ń jẹ àwọn ọjà tí a fi egbòogi tọ́jú lè dojúkọ ewu [8, 9].
Ó yani lẹ́nu pé, ó kéré tán díẹ̀ lára àwọn oògùn apakòkòrò kan náà ni a lò nínú gbígbin tòmátì. Láti ní òye nípa ìrísí oògùn apakòkòrò tí a lò nínú iṣẹ́ tòmátì, a ṣe àyẹ̀wò ìwádìí lílo oògùn apakòkòrò láti California — ìpínlẹ̀ pàtàkì kan tí ó ń mú tòmátì jáde [10]. A rí i pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn oògùn apakòkòrò tí a sábà máa ń lò jùlọ lórí tòmátì ni a ti so pọ̀ mọ́ PD tẹ́lẹ̀ (Tábìlì 1). Jù bẹ́ẹ̀ lọ, iye àwọn oògùn apakòkòrò tí a lò ní ọ̀pọ̀ ọdún ń mú kí àníyàn nípa oògùn apakòkòrò tí ó pọ̀ tàbí tí ó tilẹ̀ ń ṣiṣẹ́ pọ̀, níbi tí àwọn ipa àpapọ̀ ti ọ̀pọ̀lọpọ̀ oògùn apakòkòrò lè mú kí àrùn apakòkòrò pọ̀ sí i [11, 12]. Ní àfikún, àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n ní ìdàgbàsókè gíga jùlọ nínú iṣẹ́ tòmátì, títí kan China, India, àti United States, pẹ̀lú ní ìdàgbàsókè PD tí ń pọ̀ sí i, èyí tí ó fihàn pé tòmátì tí ó ti di eléèérí lè ṣe àfikún sí ìdàgbàsókè PD kárí ayé.
A gbà pé ẹ̀rí tí a gbé kalẹ̀ nínú ìwé wa jẹ́ ohun tí ó ṣeé fojú rí àti pé àbá wa ṣì jẹ́ ohun tí a lè fojú rí. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a kò sọ pé tòmátì — tàbí pàápàá jùlọ àwọn oògùn apakòkòrò tí a lò lórí wọn — jẹ́ ohun tí ó ń fa àrùn PD, a gbàgbọ́ pé lílo oògùn apakòkòrò tí ń pọ̀ sí i nínú iṣẹ́ àgbẹ̀ àti àwọn ipa wọn (àpapọ̀) tó lè fa àrùn neurotoxic yẹ kí a gbé yẹ̀ wò dáadáa. Ó ṣe pàtàkì láti wo àwọn ìlànà oògùn apakòkòrò àti àwọn ìṣàyẹ̀wò ewu lọ́wọ́lọ́wọ́, èyí tí kì í sábà ronú nípa àwọn ipa tó lè fa àrùn neurotoxic fún ìgbà pípẹ́ ti àwọn èròjà kọ̀ọ̀kan, àti pàápàá jùlọ àwọn ipa tó lè fa àrùn tó pọ̀ [13]. Ìwádìí ọjọ́ iwájú yẹ kí ó dojúkọ àwọn ìfarahàn gidi, pẹ̀lú ìṣàyẹ̀wò ewu tó péye, pẹ̀lú àfiyèsí pàtó lórí àwọn ìbáṣepọ̀ láàárín àwọn ìfarahàn àyíká, pẹ̀lú agbára ìpapọ̀ àti ìpapọ̀ àwọn èròjà tó lè fa àrùn. Àwọn àwárí lè ran àwọn ìgbésẹ̀ ìdènà tí a nílò láti dín ẹrù PD kù kárí ayé.
1 Tablet: Àwọn ipakokoropaeku tó gbajúmọ̀ jùlọ tí a lò lórí tòmátì jákèjádò California nípa lílo pọ́ọ́dù (2010–2020).
| pesticide | A so mọ́ PD [14–20] | Kilasi Kemikali | Ipo igbesẹ |
|---|---|---|---|
| Trifluralin | Bẹẹni | Dinitroaniline | Ti kii ṣe eto |
| Metam-sodium | Bẹẹni | Dithiocarbamate | Ti kii ṣe eto |
| Chlorothalonil | Bẹẹni | Ata dídùn tí a fi polychlorin ṣe | Ti kii ṣe eto |
| Sulfur | Bẹẹni | Kálíkọ́gẹ́nì | Ti kii ṣe eto |
| Glyphosate, iyọ̀ isopropylamine | Bẹẹni | Phosphonoglycine | Ọna ẹrọ |
| Glyphosate, iyọ̀ potasiomu | Phosphonoglycine | Ọna ẹrọ | |
| Kaolin | Aluminosilicate | Ti kii ṣe eto | |
| Potasiomu N-methyldithiocarbamate | Dithiocarbamate | Ti kii ṣe eto | |
| S-metolachlor | Chloroacetanilide | Ọna ẹrọ | |
| Chloropicrin | Bẹẹni | Halonitroalkane | Ọna ẹrọ |
| 1,3-Dichlororopene | Bẹẹni | Organochlorine | Ti kii ṣe eto |
| Metolachlor | Chloroacetanilide | Ọna ẹrọ | |
| Imidacloprid | Neonicotinoid | Ọna ẹrọ | |
| Mancozeb | Bẹẹni | Dithiocarbamate | Ti kii ṣe eto |
| Carbaryl | Bẹẹni | Carbamate | Ti kii ṣe eto |
| Ejò hydroxide | Bẹẹni | Agbo ara ẹni | Ti kii ṣe eto |
| Dimethoate | Bẹẹni | Organophosphate | Ọna ẹrọ |
| Pendimethalin | Bẹẹni | Dinitroaniline | Ti kii ṣe eto |
| Methyl bromide | Bẹẹni | Organobromine | Ọna ẹrọ |
| Diazinon | Bẹẹni | Organophosphate | Ọna ẹrọ |
| awọn Ethephon | Bẹẹni | Organophosphate | Ọna ẹrọ |
| Chlorine | halogen | Ti kii ṣe eto |
Àwọn oògùn apakòkòrò tó gbajúmọ̀ jùlọ tí a lò lórí tòmátì ní iye gbogbo èròjà tó ń ṣiṣẹ́ tí a ń lò lọ́dọọdún láti ọdún 2010 sí 2020. Orísun: Ìwádìí Ìwádìí Ìlò Àwọn Apanilára ní California (PUR) [10]. Fún gbogbo oògùn apakòkòrò, a máa ń fihàn bóyá a ti so ó pọ̀ mọ́ àrùn Parkinson (PD) tẹ́lẹ̀, pẹ̀lú ìpele kẹ́míkà rẹ̀ àti bóyá ó jẹ́ ti ètò tàbí kò ní ètò.
jo
- Sage JI. Àwọn Tòmátì àti Àrùn Parkinson. Àwọn Àbájáde Oníṣègùn. 1989;28(2):75-9.
- Bogers JS, Paul KC, Dorsey ER, Bloem BR. Àwọn tomati àti àrùn Parkinson – àbá àtijọ́ kan tí a tún ṣe àtúnyẹ̀wò. Àwọn Àbá Ìṣègùn. 2026;206.
- Atterling Brolin K, Schaeffer E, Kuri A, Rumrich IK, Schumacher Schuh AF, Darweesh SKL, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn Ohun Tó Ń Fa Ewu Àyíká fún Àrùn Parkinson: Àtúnyẹ̀wò Pàtàkì àti Àwọn Àbájáde Ìlànà. Ìṣòro Mov. 2025;40(2):204-21.
- Su D, Cui Y, He C, Yin P, Bai R, Zhu J, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn àsọtẹ́lẹ̀ nípa bí àrùn Parkinson ṣe ń gbilẹ̀ àti àwọn ohun tó ń fà á ní àwọn orílẹ̀-èdè àti agbègbè 195 títí di ọdún 2050: ìkẹ́kọ̀ọ́ àwòkọ́ṣe ti Ìkẹ́kọ̀ọ́ Àgbáyé ti Ẹrù Àrùn 2021. BMJ. 2025;388:e080952.
- Tanner CM, Kamel F, Ross GW, Hoppin JA, Goldman SM, Korell M, àti àwọn ẹlòmíràn. Rotenone, paraquat, àti àrùn Parkinson. Environ Health Perspect. 2011;119(6):866-72.
- Kab S, Spinosi J, Chaperon L, Dugravot A, Singh-Manoux A, Moisan F, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn iṣẹ́ àgbẹ̀ àti ìṣẹ̀lẹ̀ àrùn Parkinson láàárín gbogbo ènìyàn ilẹ̀ Faransé. Eur J Epidemiol. 2017;32(3):203-16.
- Betarbet R, Sherer TB, MacKenzie G, Garcia-Osuna M, Panov AV, Greenamyre JT. Ìfarahan àwọn oògùn apakòkòrò onígbà pípẹ́ ń mú àwọn àmì àrùn Parkinson jáde. Nat Neurosci. 2000;3(12):1301-6.
- Darweesh SKL, Vermeulen R, Bloem BR, Peters S. Ìfarahàn sí àwọn egbòogi-aláìsàn-àrùn sọ àsọtẹ́lẹ̀ nípa àmì àrùn Parkinson: Àwọn ipa ìlera gbogbogbòò. Ìṣòro-aláìsàn-àrùn ...
- Krzyzanowski B, Mullan AF, Dorsey ER, Chirag SS, Turcano P, Camerucci E, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ìsúnmọ́ sí àwọn pápá ìṣeré Golf àti Ewu Àrùn Parkinson. JAMA Netw Open. 2025;8(5):e259198.
- Ẹ̀ka Ìlànà Ìpakúpa Àwọn Apànìyàn ní California (CDPR). Ìròyìn Ìlò Ìpakúpa Àwọn Apànìyàn (PUR) Wà láti: https://www.cdpr.ca.gov/pesticide-use-in-california/.
- Paul KC, Krolewski RC, Lucumi Moreno E, Blank J, Holton KM, Ahfeldt T, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ìbòjú oògùn apakòkòrò àti iPSC dopaminergic neuron ló ń ṣàfihàn àti pín àwọn oògùn apakòkòrò tó bá Parkinson mu. Nat Commun. 2023;14(1):2803.
- Braun G, Herberth G, Krauss M, Konig M, Wojtysiak N, Zenclussen AC, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn ipa àdàpọ̀ oníṣekúṣe ti àwọn kẹ́míkà tí a fà jáde láti inú ẹ̀jẹ̀ àwọn aboyún. Ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì. 2024;386(6719):301-9.
- Bloem BR, Boonstra TA. Àìtó àwọn ìlànà ìpakúpa oògùn lọ́wọ́lọ́wọ́ fún dídáàbòbò ìlera ọpọlọ: ọ̀ràn glyphosate àti àrùn Parkinson. Lancet Planet Health. 2023;7(12):e948-e9.
- Kamel F, Tanner C, Umbach D, Hoppin J, Alavanja M, Blair A, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ìfarahàn àwọn egbòogi àti àrùn Parkinson tí wọ́n ròyìn fúnra wọn nínú ìwádìí nípa ìlera iṣẹ́ àgbẹ̀. Am J Epidemiol. 2007;165(4):364-74.
- Shrestha S, Parks CG, Umbach DM, Richards-Barber M, Hofmann JN, Chen H, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Lílo àwọn egbòogi àti ìṣẹ̀lẹ̀ àrùn Parkinson nínú àwùjọ àwọn àgbẹ̀ àti àwọn aya wọn. Environ Res. 2020;191:110186.
- Rhodes SL, Fitzmaurice AG, Cockburn M, Bronstein JM, Sinsheimer JS, Ritz B. Àwọn ipakokoro tí ó ń dí ètò ubiquitin-proteasome lọ́wọ́: àtúnṣe ìwọ̀n ipa nípasẹ̀ ìyàtọ̀ jínì nínú SKP1 nínú àrùn Parkinson. Environ Res. 2013;126:1-8.
- Brouwer M, Huss A, van der Mark M, Nijssen PCG, Mulleners WM, Sas AMG, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ìfarahàn àyíká sí àwọn oògùn apakòkòrò àti ewu àrùn Parkinson ní Netherlands. Environ Int. 2017;107:100-10.
- Gatto NM, Cockburn M, Bronstein J, Manthripragada AD, Ritz B. Lilo omi kanga ati arun Parkinson ni igberiko California. Environ Health Perspect. 2009;117(12):1912-8.
- Narayan S, Liew Z, Paul K, Lee PC, Sinsheimer JS, Bronstein JM, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Lílo àwọn oògùn apakòkòrò organophosphorus nílé àti àrùn Parkinson. Int J Epidemiol. 2013;42(5):1476-85.
- Manthripragada AD, Costello S, Cockburn MG, Bronstein JM, Ritz B. Paraoxonase 1, ìfarahàn organophosphate iṣẹ́-àgbẹ̀, àti àrùn Parkinson. Ìmọ̀ nípa Àrùn Àrùn. 2010;21(1):87-94.